Cá chép hóa rồng: từ truyện vượt vũ môn đến ông Táo chầu trời
Cá chép là con vật duy nhất trong văn hóa phương Đông được cho là có thể hóa thành rồng. Nhưng để làm được, nó phải tự bơi ngược dòng và tự nhảy qua một cái cổng.
Cá chép là con vật duy nhất trong văn hóa phương Đông được cho là có thể hóa thành rồng. Để làm được điều đó, nó phải vượt qua một cái cổng — và chính chi tiết ấy khiến con cá chép gắn với chuyện thi cử, phấn đấu suốt hàng nghìn năm.
Cái cổng tên Vũ Môn
Truyện kể rằng ở khúc thượng nguồn Hoàng Hà có một ghềnh đá dựng đứng gọi là Long Môn — cổng rồng. Hằng năm cá chép từ hạ lưu bơi ngược dòng về đó. Con nào vượt được ghềnh thì hóa rồng, con nào không vượt được thì quay về làm cá.
Người Việt gọi nơi ấy là Vũ Môn, và câu "cá chép vượt vũ môn" đi vào tiếng Việt như một thành ngữ.
Điểm đáng chú ý của truyện này: con cá chép không được ai ban cho phép màu. Nó phải tự bơi ngược dòng, tự nhảy. Đây là chỗ khiến hình ảnh ấy khác hẳn những truyện hóa thân khác trong dân gian.
Vì sao gắn với thi cử
Ngày xưa đi thi là con đường gần như duy nhất để một người thường đổi đời. Học mười năm, lều chõng lên kinh, đỗ thì làm quan, trượt thì về.
Hình ảnh con cá bơi ngược dòng rồi nhảy qua cổng hợp với chuyện đó tới mức không cần giải thích. Nên trong nhà người đi học thường treo tranh cá chép, và lời chúc trước kỳ thi là chúc "vượt vũ môn".
Tới giờ, mùa thi đại học, tranh cá chép vẫn bán chạy.
Con cá chở ông Táo
Nhưng cá chép trong văn hóa Việt còn một vai nữa, gần gũi hơn nhiều: chở ông Táo về trời.
Ngày 23 tháng Chạp, nhà nhà mua cá chép sống, cúng xong thì mang ra sông ra ao thả. Theo quan niệm dân gian, cá chở Táo quân lên thiên đình báo cáo chuyện một năm của gia chủ.
Đây là một tục lệ rất Việt Nam. Nó biến con cá từ biểu tượng xa xôi trong truyện cổ thành một con vật có thật, cầm trên tay được, mỗi năm một lần. Và nó thêm cho cá chép một nét nữa: con vật đưa tin, nối giữa người và trời.
Trong sổ mơ
Mơ thấy cá là một trong những giấc mơ được tra nhiều nhất ở Việt Nam, và cách luận dân gian thường đọc theo hướng lành — gắn với tài lộc, với chuyện sắp có cái gì đó đến.
Cách đọc truyền thống phân biệt cá to cá nhỏ, cá sống cá chết, cá bơi hay cá nằm. Chi tiết nào cũng dẫn tới một cách luận khác. Bạn có thể xem cụ thể ở trang giải mộng về cá.
Như mọi tri thức dân gian khác, đây là thứ truyền miệng qua nhiều đời, không kiểm chứng được. Nhưng nó cho thấy một điều: trong mắt người Việt, con cá chưa bao giờ chỉ là con cá.
Trang chủ | Chuyện Số & Vận | Con vật tâm linh
Vui lòng bật JavaScript để sử dụng đầy đủ tính năng.